حرم
حرم
  • حرم

حرم مطهر امام رضا عليه السلام

آرامگاه امام رضا (ع) در مشهد یکی از معروف‌ترین بناهای مذهبی ساخته شده در ایران است؛ بنایی که با برخورداری از متنوع‌ترین ویژگی‌ها و عناصر معماری ایرانی – اسلامی، هر ساله پذیرای میلیون‌ها زائر و گردشگر است و تا به امروز بارها مورد بازسازی و توسعه قرار گرفته است مشهد که در ابتدا روستای کوچکی بود، در خاک توس و در دهکده سناباد بنا شد. این مکان با دفن هارون الرشید در آن اهمیت یافت و به «بقعه هارونیه» شهرت یافت. پس از دفن هارون، به دستور مأمون آرامگاهی به سبک معماری خراسانی در اطراف قبر ساخته می‌شود. امام رضا (ع) پیش از سفر به مرو، این مکان را به عنوان محل دفن خود به همراهانش نشان داد. پس از شهادت امام در توس، پیکر او را در همین بقعه به خاک سپردند و نام آنجا به «مشهدالرضا» تغییر کرد. تا زمان ظهور سربداران، قبر هارون‌الرشید در پایین قبر امام قابل رؤیت بود، اما سربداران صورت قبر هارون را محو کردند

پس از شهادت امام، او را در قسمت بالای قبر هارون‌الرشید دفن کردند. این بقعه در دوران سامانیان، دیالمه و غزنویان بارها مورد تعمیر و افزودن تزیینات قرار گرفت، اما نخستین گنبد بر روی حرم امام رضا در دوران حکومت سلطان سنجر سلجوقی بر فراز قبر ایشان نصب شد. جنس این گنبد از کاشی و دارای مقرنس‌های آیینه‌کاری شده بود که تا به امروز هم به جا مانده است. سلطان محمد خوارزمشاه نیز از کسانی بود که حرم را با مرغوب‌ترین کاشی‌های آن زمان تزیین کرد و دستور داد دو محراب به حرم اضافه کنند. مناره گنبد در دوره غزنویان و به دستور ابن معتز حاکم شیراز بنا شد طبق اسناد به جا مانده از مورخان دوره‌های مختلف، حرم امام رضا (ع) از معدود بناهایی بود که در حمله مغولان به ایران تخریب نشد و تنها آسیب‌های جزئی به آن وارد شد. مغولان با اینکه با حمله به خراسان، شهر را غارت کرده و مردم را به قتل رساندند، اما پس از غارت اموال حرم، به بنای اصلی آن آسیبی نرساندند. آسیب‌های جزئی حاصل از حمله مغول بعدها در دوره‌های مختلف ترمیم شد

دوران تیموریان از دوره‌های درخشان معماری حرم امام رضا است. در آن دوران به دستور همسر شاهرخ تیموری، مسجد گوهرشاد، یکی از زیباترین و معروف‌ترین مساجد اسلام، توسط هنرمندان و معماران ایرانی در سمت قبله حرم و صحن جنوبی آن ساخته شد. به عقیده بسیاری از کارشناسان مسجد گوهرشاد به لحاظ فرم و معماری در جهان اسلام بی نظیر است. کتیبه‌های ورودی مسجد گوهرشاد در هیچ کجای جهان اسلام نظیر ندارد. این مسجد با ایوان‌های ‌بلند و طاق‌های خوش نقش و کاشیکاری‌های نفیس از زیباترین مساجد ساخته شده در ایران است. معمار این مسجد قوام‌الدین شیرازی است. مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسه بالاسر نیز در همین دوران به مجموعه حرم اضافه شدند. در زمان نادر شاه افشار ایوان صحن تیموری طلاکاری شد و نقاشی دیوارهای حرم را تجدید کردند. پس از به قدرت رسیدن صفویان و رسمی شدن مذهب شیعه در ایران، بر شکوه و عظمت حرم افزوده شد. شاه تهماسب، شاه عباس و شاه سلیمان صفوی، از پادشاهانی بودند که در بازسازی و توسعه حرم نقش داشتند. شاه تهماسب مناره‌های حرم را بازسازی و طلاکاری کرد و به دستور او خشت‌های کاشی روی گنبد را به طلا تبدیل کردند. این گنبد با روکش طلا همان گنبدی است که هم‌اکنون در نمای بیرونی وجود دارد. علاوه بر این، ایوان امیرعلیشیر و گلدسته کنار گنبد را هم طلاکاری کرد. کمال‌الدین محمدو یزدی، از معماران معروف آن دوره به دستور شاه عباس روکشی از مس و طلا بر گنبد ساخت. همچنین در این دوران متن کتیبه گنبد به دست علیرضا عباسی خوشنویس و با حروف طلایی بر زمینه فیروزه‌ای به خط ثلث نوشته شد. از دیگر تحولات حرم در این دوره می‌توان به توسعه صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و اطاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها، و ایوانهای شرقی و غربی آن، ایجاد رواق توحیدخانه و نیز گنبد الله وردی‌خان اشاره کرد

در دوران قاجاریه هم به حرم امام رضا (ع) توجه ویژه‌ای شده و سومین ضریح در دوران حکومت فتحعلی‌شاه ساخته شد. بنای صحن آزادی مربوط به این دوره است . در این عهد، ایوان غربی صحن آزادی به طلا آراسته و به ایوان ناصری معروف شد . در همین دوران، کاشی‌کاری و تزیینات صحن آزادی انجام شد. علاوه بر این، در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، قائم مقام نوری اقدام به آینه‌کاری روضه منوره کرد و در همین دوره بود که رواق‌های توحیدخانه، دارالحفاظ و دارالسیاره نیز آینه‌کاری شدند. در دوران پهلوی دوم نیز تعمیراتی در حرم انجام شد، اما بخش بزرگی از توسعه حرم امام رضا (ع)، پس از پیروزی انقلاب صورت گرفت

سقاخانه
از بناهای معروف حرم، سقاخانه‌ای است که هم‌اکنون در وسط صحن انقلاب واقع شده است. سقاخانه را در دوران سلطنت نادر شاه افشار و بین سال‌های ۱۱۴۴ تا ۱۱۴۵ از سنگ مرمر ساختند. استاد اسماعیل طلاکار سقفی گنبدی شکل بر روی آن ساخت و پوششی هشت‌ضلعی روی آن قرار داد و سپس آن را طلاکاری کرد. این بنا در سال ۱۳۴۷ بازسازی شد.

نقاره خانه
یکی از آثار بسیار زیبا و تاریخی صحن انقلاب ،ساختمان نقاره خانه است.این بنا روی ایوان شرقی صحن قرار دارد.نقاره نوازی در استان قدس رضوی،از اوسط قرن نهم شروع شد. در طول سال،به جز دو ماه محرم و صفر و ایام سوگواری،شبانه روز دوبار نوبت چیان رسمی آستان قدس نقاره می زنند.زمان نقاره نوازی دقایقی پیش از طلوع و غروب خورشید است که طبل و کرنا با آهنگی خاص نواخته می شود و با نواختن آخرین ضربت،طلوع و غروب را اعلام می کنند

صحن انقلاب اسلامی
همان صحت عتیق یا کهنه معروف است که از قدیمی ترین و باشکوه ترین صحن های اماکن متبرکه آستان قدس رضوی به شمار می رود و در شمال حرم مطهر قرار دارد. این بنای وسیع ،حدود 6740 متر مربع مساحت دارد و از نظرنقشه ساختمانی در زمره بناهای چهار ایوان است نیمه جنوبی صحن و ایوان طلای ان را امیر علیشیر نوایی،وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا در سال 875 ه.ق احداث کرد.نیمه شمالی صحن و ایوان عباسی و دو ظلع شرقی و غربی بنا در عهد ضفویه به اهتمام شاه عباس صفوی به قرینه ساخته شد

صحن جامع رضوی
صحن جامع رضوی با 11758 متر مربع زیربنا ، در جنوب اماکن متبرکه واقع شده است . عملیات اجرایی اسکلت صحن در سال 1366 آغاز شد . در ضلع های صحن جامع رضوي ، سه ایوان و سه درب بزرگ به نام های ایوان ولیعصر در ضلع جنوبی ، باب الکوثر در ضلع شرقی و باب الغدیر در ضلع غربی آن ساخته شده که در دو طرف هر ایوان دو گلدسته مرتفع وجود دارد

صحن جمهوري اسلامي
صحن جمهوري اسلامي در غرب روزه منوره جاي دارد و در سال 1368 ه.ش به بهره برداري رسيد

صحن قدس
صحن قدس در جنوب مسجد گوهرشاد،بين بست شيخ بهائي و قسمتي از جنوب رواق امام خميني (قدس ره) است.اين بنا با زيربناي 6969 متر مربع 6 ورودي ،28 حجره و 1887 متر مربع فضاي باز دارد.در مرکز صحن قدس ،سقاخانه بسيار زيبايي با نماي بيت المقدس ساخته شده که ابعاد ان يک هشتم ابعاد اصلي قدس است

صحن غدير
صحن غدير با 14414 متر زيربنا،در ضلع غربي صحن جامع رضوي و جنوب غربي اماکن متبرکه قرار دارد

صحن کوثر
صحن کوثر در زاويه شرقي صحن جامع رضوي و جنوب غربي اماکن متبرکه قرار دارد.زير بناي آن 15666 متر مربع داراي 64 غرفه و مساحت غرفه ها 2،150 متر مربع است

صحن گوهرشاد
يکي از بناهاي باستاني و باشکوه عهد تيموري که در قرن نهم ه.ق بنا شده ، مسجد گوهرشاد است . اين مسجد به دستور بانو گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تيموري در سال 821 ه .ق ساخته شد . اين نماي باستاني نمونه کامل و برجسته هنر ايراني به شمار مي رود که تمام خصوصيات و ويژگي هاي معماري سنتي در آن بکار رفته است.

مناره ها
در مجموعه قديمي استان قدس رضوي دو مناره با اختلاف قدمت وجود دارد يكي در جنوب صحن انقلاب نزديك گنبد طلا و ديگري مقابل و به قرينه آن در شمال صحن بالاي ايوان عباسي اين دو مناره هر دو با روكش طلا تزيين يافته اند و مناره نزديك گنبد كه به صورت منفرد ساخته شده از سابقه تاريخي و قدمت بيشتري برخوردار است احداث مناره به صورت منفرد تا قرن ششم ادامه داشته و از آن به بعد ساختن مناره به صورت زوج معمول گرديد بنابراين تاريخ بناي مناره كنار گنبد در آستان قدس به اوايل قرن ششم باز مي گردد كه به جاي احداث دو مناره كنار گنبد يك مناره ساخته شد.بعد ازآن در دوره افشاريه همزمان با طلاكاري ايوان امير عليشير مناره كنار گنبد نيز مجددا طلاكاري شد